Üniversite Tarihçesi

ÜNİVERSİTE TARİHÇESİ

Barınma Atatürk Üniversitesinin tarihçesi, Türkiye Cumhuriyeti’nin önemli projelerinden birinin gerçekleşme öyküsüdür. Cumhuriyetimizin kurucusu Mustafa Kemal Atatürk 1 Kasım 1937 tarihinde Türkiye Büyük Millet Meclisinde yasama yılını açış konuşmasında Doğu Anadolu’da büyük bir üniversite kurmanın gereğini ifade ederek, bu husustaki çalışmaları başlatma talimatı vermiştir. Atatürk’ün ölümünün ardından bu çalışmalara 12 yıl ara verildikten sonra konu; 1 Kasım 1950’de 3. Cumhurbaşkanı Celal Bayar tarafından Büyük Millet Meclisinin açılışı nutkunda tekrar gündeme getirildi. Bu uyarı üzerine, 2. Menderes Hükümeti konuyu programına alarak, Milli Eğitim Bakanlığı üniversiteler bürosu “Doğu illerinde bir yüksek öğretim ve kültür merkezi vücuda getirilmesi” hususunda üniversite rektörlüklerine 11.6.1951 tarih ve XIV/5366 sayı ile birer yazı göndererek Bilim Komisyonu kurmaları isteğinde bulundu. Bunun üzerine konu Üniversiteler Arası Kurulda görüşüldükten sonra o dönem mevcut bulunan 3 üniversitenin senatolarınca seçilen 5’er kişiden oluşan toplam 15 kişilik Bilim Komisyonu kutruldu. Bu komisyon, 27.7.1951 tarihinde Ankara’da Milli Eğitim Bakanı Tevfik İleri başkanlığında ilk toplantısını yaparak, Doğu illerinde bir inceleme gezisi yapmaya karar verdi. Ardından da Cumhurbaşkanı Celal Bayar ile birlikte bu geziye çıkıldı.

Heyet, Van, Elazığ ve Diyarbakır’da incelemelerde bulunurken, Erzurum halkı bu gelişmeyi yakından takip ediyordu. Heyetin Erzurum’a gelip gelmeyeceği kesinlik kazanmamıştı. Bunun üzerine Erzurum Valisi Cemal Göktan heyetin Erzurum’a uğramadan Ankara’ya dönecekleri ihtimaline karşı Cumhurbaşkanı Celal Bayar’a bir telgraf çekti ve heyetle birlikte kendilerini Erzurum’a davet etti. Ertesi gün Malatya’dan gelen telefonun diğer ucunda Başyaver Nurettin Alpkartal vardı. Alpkartal, Cumhurbaşkanı Bayar’ın telgraftan çok memnun ve mutlu olduğunu, kendisinin Ankara’da çok mühim bir toplantısı olması nedeniyle gelemeyeceğini, ancak heyeti uçakla Erzurum’a yollayacağını müjdeliyor, heyetin karşılanmasını istiyordu.

Bu, çok önemli bir gelişmeydi. Ertesi gün, Vali Cemal Göktan, Ordu Kumandanı Nurettin Baransel, Kolordu Kumandanı Osman Güray, diğer askeri erkan ile Vilayet Umumi Azaları, Belediye Reisi ve azaları, maarifçiler, şube müdürleri ve Erzurum’un ileri gelenleri, heyeti Erzurum Havaalanında karşıladı. Şehri gezen heyet, ardından Belediye salonunda toplandı. Toplantıya Milli Eğitim Bakanlığı Müsteşarı Reşat Tardu başkanlık etti. Bir tarih öğretmeni Erzurum’un tarihini, bir görevli 1950 nüfus sayımına göre şehir, kasaba ve köy nüfuslarını bir kurmay binbaşı da Erzurum’un milli savunma bakımından önemini anlattı.

Heyet, ertesi gün Ordu Kumandanını ziyaret için karargahtaydı. Nurettin Paşa, heyeti harekat dairesine aldı ve ordu bakımından üniversitenin kurulmasında büyük yararlar olduğu haritalar üzerinde izahat vererek anlattı.

Erzurum Valisi Cemal Göktan anlatıyor;
“Nihayet yemeğe gidildi. Sofrada ben bilhassa halen ayakta duran 3 külliyeden bahsederek -ki zamanlarının birer üniversitesi imişler- diye bahsettim. Ertesi gün külliyeleri, camileri, kümbetleri, kal’aları onlara gezdirdik. Yine sofrada, kuzeyden güneye, doğudan batıya giden yollardan bahsettik. Erzurum’un ticaret, sanayi ve kültür bakımından Doğu’nun tabii merkezi olduğunu anlatmaya çalıştık. Heyetten birkaç arkadaş, ‘Cemal Bey yahu bizim şimdiye kadar gezdiğimiz yerler adeta köydü. Burası bayağı şehir’ diye konuştular ve olumlu intibalarını ortaya koydular. İşte Atatürk Üniversitesinin Erzurum’da kurulmasına doğru atılan ilk adım böyle olmuştur”.

Sonunda heyet kararını verdi ve heyetin hazırladığı rapor dikkate alınarak Erzurum’da üniversite kurulması çalışmaları başlatıldı.

Milli Eğitim Bakanı Tevfik İleri zamanında hazırlanan Doğu Üniversitesinin Kurulmasına Dair Kanun Tasarısı, 25.2.1953 tarihinde 6059 sayıyla kanunlaştı. Bir süre sonra Prof. Dr. Rıfkı Salim Burçak’ın Milli Eğitim Bakanlığı sırasında 10.3.1954 tarih ve 6373 sayılı Kanun la Doğu’da kurulması kararlaştırılan Üniversiteye “Atatürk Üniversitesi” adı verildi.

Bu kararla birlikte Amerikan İktisadi Kalkınma Teşkilatından yardım sağlamak üzere, zamanın hükümeti Amerika Birleşik Devletleri ile temasa geçti. Bu bağlamda Washington’daki ilgililerle bizzat görüşülerek iş birliği konusunda anlaşma sağlandı. Bu anlaşma gereğince mali ihtiyaçları Amerika tarafından karşılanan Nebraska Üniversitesinden bir grup, ilk incelemeleri yapmak üzere 1954 Temmuz ayında Türkiye’ye geldi.

Albin T. Anderson, J.O Keller, M.L Baker ve S.A. Smith’ten oluşan grup, Amerika’daki “Land Grand” tipi üniversiteleri örnek alarak Atatürk Üniversitesinin kurulmasıyla ilgili tavsiye ve tekliflerini 10 Ağustos 1955 tarihli bir raporla bildirdi. Nebraska Grubunun teklifleri kabul edildi ve yeni kurulacak üniversiteye kaynak temin edilmesi kararlaştırıldı. 1954 sonbaharına gelindiğinde Ankara’da kurulacak bir Üniversite ile Atatürk Üniversitesini kapsayan ilk proje anlaşması imzalandı. Bundan sonra Üniversite’nin kurulmasını planlamak ve gerçekleştirmek üzere bir Türk-Amerikan Karma Komitesi kuruldu.

Tüm bu gelişmelerden sonra da, nihayet12 Mart 1955’te Erzurum’un Kurtuluşunun 37. Yıl dönümü kutlanırken Hükümet, kurulacağını ilan ettiği üniversitenin “Atatürk Üniversitesi” adını alacağını artık resmen tüm yurda ve Erzurumlulara müjdeledi.

Bu komite, 1955-1957 yılları arasında üç yıl süreyle çalışarak üniversite Kanun Tasarısı’nı hazırladı. Bu Tasarı, 31.5.1957’de 6990 sayı ile Büyük Millet Meclisinde kanunlaştı ve Resmi Gazete’de yayımlanarak 7.6.1957 tarihinde yürürlüğe girdi.

Böylece Atatürk Üniversitesi 7 Haziran 1957 tarihinde resmen kurulmuş oldu.

KURULUŞ MİSYONU

Kurucu Bilim Heyeti, kurulacak yeni üniversitenin yapacağı görevlere ve gelecekteki işlevlerine ilişkin şu noktaları belirledi:
1-Kurulacak üniversitenin yeni bir bilim merkezi olmakla beraber, öncelikle ve bilhassa Doğu Anadolu’nun bir taraftan milli ve içtimai, diğer taraftan maddi ve iktisadi kalkınmasına hizmet edebilmesi, memleketin Doğu bölgesine de diğer bölgelerin derecesinde refah ve manevi sıhhat kazandırması,

2-Doğu’nun manevi ve içtimai kalkınmasında rol oynayabilecek manevi ve içtimai ilimler fakülteleri ile Doğu Anadolu’nun maddi refahına hizmet edebilecek müspet ilimler, fen ve teknik fakültelerin üniversite bünyesinde yer almaları,

3-Fakültelerin araştırma yetiştirme faaliyetlerinde bölgenin özelliklerinin ve ihtiyaçlarının göz önünde bulundurması, Doğu Anadolu’nun kalkınmasında örnek olmak, araştırma sonuçlarını bölgeye yaymak ve tatbik etmek,

4-Üniversite bünyesindeki teşekküllerin hem kendi aralarında, hem de diğer üniversiteler ile sıkı iş birliği yapmaları ve Hükümetçe alınacak kalkınma tedbirlerinin inikâslarını yakından takip etmeleri.

ATATÜRK ÜNİVERSİTESİ GELİŞİM ÖYKÜSÜ

Atatürk Üniversitesi 17 Kasım 1958’de Ziraat ve Fen- Edebiyat Fakülteleri ile öğretime başladığında 12’si kız olmak üzere toplam 135 öğrencisi vardı. Ziraat Fakültesinde 2, Fen-Edebiyat Fakültesinde 3 bölümle eğitime başlayan üniversitenin akademisyen kadrosunda ise 3 misafir öğretim üyesi ve 23 asistan bulunuyordu.

1966 Şubat’ında Tıp Fakültesinin açılması ile Üniversitenin fakülte sayısı üçe yükseldi. Ardından da Fen-Edebiyat Fakültesi bünyesindeki Fen, Edebiyat ve İktisat-İşletme bölümlerinin ayrı birer fakülte haline getirilmesi çalışmaları 1968 Kasım’ında sonuçlandı. 1969 Ocak ayında Atatürk Üniversitesinde artık Ziraat, Tıp, Edebiyat, Fen ve İşletme olmak üzere 5 fakülte bulunuyordu.

Bu arada 1969 yılında Üniversitenin akademisyen sayısı 380’e ve öğrenci sayısı da bin 733’e ulaşmıştı.

Aradan geçen yıllar Atatürk Üniversitesinin hem yapısal durumunun, hem de akademik yeterliliğinin hızlı gelişimine sahne oldu.

Yıllar sonra Atatürk Üniversitesine “üniversite kuran Üniversite” unvanını getirecek ilk gelişme 1971’de yaşanacaktı

İçel Üniversite Kurma ve Yaşatma Derneği Başkanlığı, 1971 tarihinde Atatürk Üniversitesinin Mersin’de bir Tıp Fakültesi kurmasını Milli Eğitim Bakanlığından talep etti. Bakanlık Atatürk Üniversitesinden bu konuda görüş sordu. Üniversite yetkili kurulu ise böyle bir görevin sadece Atatürk Üniversitesine tevdiini şeref kabul etti ve olumlu görüş beyan etti. Daha sonra Tıp fakültesinin Çukurova Tıp Fakültesi adı altında Adana’da kurulması kesinleşti. Gerekli hazırlıklar kısa zamansa tamamlandı ve birinci sınıflar Erzurum’da okutulmak üzere 8 fakülte ve bir yüksekokul olmak üzere 9 yüksek öğretim kurumunu bünyesinde toplayan Atatürk Üniversitesinin 1971-1972 öğretim yılında öğrenci sayısı 3 bin 165’i, öğretim elemanı sayısı da 547’yi buldu.

Bu tarihten sonra yurt içi ve yurt dışındaki etkinliği, bilinirliği ve kabul edilirliği giderek daha da artan Atatürk Üniversitesi, Türk yüksek öğretim geleneğinin en önemli yapı taşlarından biri haline gelerek, bugün itibariyle 150 bini aşkın öğrencisi, 2 bin 600 öğretim elemanı ve 3 bin 500 idari personeliyle “dev bir bilim kenti” olma hüviyetini kazandı.

FAKÜLTELERİN KURULUŞU

Ziraat Fakültesi (1957), Fen Fakültesi (1958), Edebiyat Fakültesi (1958), İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi (1964), Tıp Fakültesi (1965), Diş Hekimliği Fakültesi (1970), İlahiyat Fakültesi (1970), Kazım Karabekir Eğitim Fakültesi (1982), Mühendislik Fakültesi (1982), Güzel Sanatlar Fakültesi (1992), İletişim Fakültesi (1997), Eczacılık Fakültesi (1997), Veteriner Fakültesi (1997), Hukuk Fakültesi (2006), Oltu Yer Bilimleri Fakültesi (2008), Sağlık Bilimleri Fakültesi (2009), Mimarlık ve Tasarım Fakültesi (2010), Açıköğretim Fakültesi (2010), Su Ürünleri Fakültesi (2010), Turizm Fakültesi (2011),

ENSTİTÜLERİN KURULUŞU

Atatürk İlkeleri ve İnkılap Tarihi Enstitüsü (1977), Fen Bilimleri Enstitüsü (1982), Sağlık Bilimleri Enstitüsü (1982), Sosyal Bilimler Enstitüsü (1982), Güzel Sanatlar Enstitüsü (1992), Türkiyat Araştırma Enstitüsü (1992), Eğitim Bilimleri Enstitüsü (2010)

KONSERVATUVAR KURULUŞU

Türk Musikisi Devlet Konservatuvarı (2011)

YÜKSEK OKULLARIN KURULUŞU

Beden Eğitimi ve Spor Yüksek Okulu (1992), Yabancı Diller Yüksek Okulu (2006),

MESLEK YÜKSEK OKULLARININ KURULUŞU

Erzurum Meslek Yüksekokulu (1981),
Sağlık Hizmetleri Meslek Yüksekokulu (1991),
Aşkale Meslek Yüksekokulu (1993),
Oltu Meslek Yüksekokulu (1993),
Pasinler Meslek Yüksekokulu (1993),
İspir Hamza Polat Meslek Yüksekokulu (1995),
Narman Meslek Yüksekokulu (1995),
Hınıs Meslek Yüksekokulu (1998),
Horasan Meslek Yüksekokulu (2009),
Tortum Meslek Yüksekokulu (2009),
Şenkaya Meslek Yüksekokulu (2009),
Adalet Meslek Yüksekokulu (2010)

ARAŞTIRMA VE UYGULAMA MERKEZLERİNİN KURULUŞU

Halıcılık Eğitim Merkezi (1962), Sağlık Araştırma ve Uygulama Merkezi (1978), Çevre Sorunları Araştırma Merkezi (1978), Bilgisayar Bilimleri Uygulama ve Araştırma Merkezi (1987), Deprem Araştırma Merkezi (1989), Dil Eğitimi Uygulama ve Araştırma Merkezi (1993), Biyoteknoloji Uygulama ve Araştırma Merkezi (1995), Tıbbi Deneysel Uygulama ve Araştırma Merkezi (1996), Türk-Ermeni İlişkilerini Araştırma Merkezi (2000), Organ Nakli Eğitim Araştırma ve Uygulama Merkezi (2005), Ortadoğu ve Orta Asya – Kafkaslar Araştırma ve Uygulama Merkezi (2009), Uzaktan Eğitim Uygulama ve Araştırma Merkezi (2009), Sürekli Eğitim Uygulama ve Araştırma Merkezi (2010), Toplumsal Araştırmalar Uygulama ve Araştırma Merkezi (2011), Nano Bilim ve Nano Mühendislik Araştırma ve Uygulama Merkezi (2011), Akupunktur ve Tamamlayıcı Tıp Yöntemleri Uygulama ve Araştırma Merkezi (2011), Kadın Sorunları Uygulama ve Araştırma Merkezi (2012), Astrofizik Araştırma ve Uygulama Merkezi (2012), İş Sağlığı ve İş Güvenliği Uygulama ve Araştırma Merkezi (2013), Engelli, Yaşlı ve Gazi Araştırma ve Mükemmeliyet Uygulama ve Araştırma Merkezi (2013), İnsani Değerler Eğitimi Uygulama ve Araştırma Merkezi (2014), Doğu Anadolu Yüksek Teknoloji Uygulama ve Araştırma Merkezi (2014)

FAKÜLTELERİN KURULUŞU

Ziraat Fakültesi (1957), Fen Fakültesi (1958), Edebiyat Fakültesi (1958), İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi (1964), Tıp Fakültesi (1965), Diş Hekimliği Fakültesi (1970), İlahiyat Fakültesi (1970), Kazım Karabekir Eğitim Fakültesi (1982), Mühendislik Fakültesi (1982), Güzel Sanatlar Fakültesi (1992), İletişim Fakültesi (1997), Eczacılık Fakültesi (1997), Veteriner Fakültesi (1997), Hukuk Fakültesi (2006), Oltu Yer Bilimleri Fakültesi (2008), Sağlık Bilimleri Fakültesi (2009), Mimarlık ve Tasarım Fakültesi (2010), Açıköğretim Fakültesi (2010), Su Ürünleri Fakültesi (2010), Turizm Fakültesi (2011),

ENSTİTÜLERİN KURULUŞU

Atatürk İlkeleri ve İnkılap Tarihi Enstitüsü (1977), Fen Bilimleri Enstitüsü (1982), Sağlık Bilimleri Enstitüsü (1982), Sosyal Bilimler Enstitüsü (1982), Güzel Sanatlar Enstitüsü (1992), Türkiyat Araştırma Enstitüsü (1992), Eğitim Bilimleri Enstitüsü (2010)

KONSERVATUVAR KURULUŞU

Türk Musikisi Devlet Konservatuvarı (2011)

YÜKSEK OKULLARIN KURULUŞU

Beden Eğitimi ve Spor Yüksek Okulu (1992), Yabancı Diller Yüksek Okulu (2006),

MESLEK YÜKSEK OKULLARININ KURULUŞU

Erzurum Meslek Yüksekokulu (1981), Sağlık Hizmetleri Meslek Yüksekokulu (1991), Aşkale Meslek Yüksekokulu (1993), Oltu Meslek Yüksekokulu (1993), Pasinler Meslek Yüksekokulu (1993), İspir Hamza Polat Meslek Yüksekokulu (1995), Narman Meslek Yüksekokulu (1995), Hınıs Meslek Yüksekokulu (1998), Horasan Meslek Yüksekokulu (2009), Tortum Meslek Yüksekokulu (2009), Şenkaya Meslek Yüksekokulu (2009), Adalet Meslek Yüksekokulu (2010)

ARAŞTIRMA VE UYGULAMA MERKEZLERİNİN KURULUŞU

Halıcılık Eğitim Merkezi (1962), Sağlık Araştırma ve Uygulama Merkezi (1978), Çevre Sorunları Araştırma Merkezi (1978), Bilgisayar Bilimleri Uygulama ve Araştırma Merkezi (1987), Deprem Araştırma Merkezi (1989), Dil Eğitimi Uygulama ve Araştırma Merkezi (1993), Biyoteknoloji Uygulama ve Araştırma Merkezi (1995), Tıbbi Deneysel Uygulama ve Araştırma Merkezi (1996), Türk-Ermeni İlişkilerini Araştırma Merkezi (2000), Organ Nakli Eğitim Araştırma ve Uygulama Merkezi (2005), Ortadoğu ve Orta Asya – Kafkaslar Araştırma ve Uygulama Merkezi (2009), Uzaktan Eğitim Uygulama ve Araştırma Merkezi (2009), Sürekli Eğitim Uygulama ve Araştırma Merkezi (2010), Toplumsal Araştırmalar Uygulama ve Araştırma Merkezi (2011), Nano Bilim ve Nano Mühendislik Araştırma ve Uygulama Merkezi (2011), Akupunktur ve Tamamlayıcı Tıp Yöntemleri Uygulama ve Araştırma Merkezi (2011), Kadın Sorunları Uygulama ve Araştırma Merkezi (2012), Astrofizik Araştırma ve Uygulama Merkezi (2012), İş Sağlığı ve İş Güvenliği Uygulama ve Araştırma Merkezi (2013), Engelli, Yaşlı ve Gazi Araştırma ve Mükemmeliyet Uygulama ve Araştırma Merkezi (2013), İnsani Değerler Eğitimi Uygulama ve Araştırma Merkezi (2014), Doğu Anadolu Yüksek Teknoloji Uygulama ve Araştırma Merkezi (2014)